Σκοπός του προγράμματος με τίτλο «Ταξιδεύοντας στη Μεσόγειο» είναι η γνωριμία των μαθητών με πτυχές όχι μόνο του μινωικού αλλά και των άλλων πολιτισμών της ανατολικής Μεσογείου, μέσω ενός φανταστικού ταξιδιού με πλοίο.
     Η αφετηρία και το τέλος του ταξιδιού είναι η Κρήτη, ενώ οι δραστηριότητες λαμβάνουν χώρα στα διάφορα λιμάνια που δένει το καράβι και αποτελούν τον απόηχο των επαφών που είχαν λαοί και πολιτισμοί τη μακρινή εκείνη εποχή. Το αμπάρι είναι φορτωμένο με προϊόντα της Κρήτης, τα οποία οι Μινωίτες αντάλλαζαν προκειμένου να αποκτήσουν πρώτες ύλες και αντικείμενα που δεν διέθεταν στο νησί τους. Η Άβαρη της Αιγύπτου, η Έγκωμη της Κύπρου και το Ακρωτήρι της Θήρας είναι τα μέρη όπου το μινωικό πλοίο σε τυχαία κατά περίπτωση σειρά αγκυροβολεί.
     Θα πρέπει να σημειωθεί πως, για τις ανάγκες του προγράμματος, ο μινωικός πολιτισμός και τα αντικείμενα που τον αντιπροσωπεύουν μέσα στο πλοίο προσλαμβάνονται στην ολότητα τους ως ενιαίο σύνολο. Συνυπάρχουν για παράδειγμα, όπως γίνεται αντιληπτό στη συνέχεια, τόσο η παλαιοανακτορική καμαραϊκή κεραμική όσο και οι πινακίδες της Γραμμικής Β΄ Γραφής, της πολύ μεταγενέστερης κρητομυκηναϊκής περιόδου.

Πρώτος σταθμός: Αίγυπτος
     Η χώρα του Νείλου επηρέασε περισσότερο από οποιαδήποτε άλλη εξωαιγαιακή περιοχή το μινωικό πολιτισμό σε ποικίλους τομείς, όπως αποδεικνύεται αναμφίβολα τόσο από μια σειρά ομοιοτήτων σε επίπεδο ιδεών και τεχνοτροπίας όσο και από την πληθώρα αιγυπτιακών αντικειμένων που έχουν βρεθεί στο νησί. Οι επαφές αυτές ξεκίνησαν ήδη από την προανακτορική περίοδο (ευρήματα θολωτών τάφων Μεσαράς την 3η χιλιετία π.Χ.) και συνεχίστηκαν καθ’ όλη τη διάρκεια της μινωικής εποχής. Την περίοδο των ανακτόρων μάλιστα, συστηματικοποιήθηκαν σε τέτοιο βαθμό, ώστε πέραν της αντιγραφής τεχνοτροπιών και ανταλλαγής αντικειμένων να μην αποκλείεται και η παρουσία Αιγυπτίων τεχνιτών στην Κρήτη. Σε κάποιες περιπτώσεις, όπως φαίνεται και αλλού στο εκπαιδευτικό πρόγραμμα, οι επιρροές ήταν αμφίδρομες και οι Μινωίτες έκαναν αισθητή την παρουσία τους στην Αίγυπτο.

Prinias Frieze
Εικόνα 1. Αγγεία καμαραϊκού ρυθμού
(Αρχείο ΑΜΗ)
Στο λιμάνι της Άβαρης οι Κρήτες αφήνουν καμαραϊκά αγγεία, τα οποία κατασκευάζονταν σχεδόν αποκλειστικά στα ανακτορικά εργαστήρια και αποτελούσαν κορυφαία επιτεύγματα της μινωικής αγγειοπλαστικής. Η Αίγυπτος είναι από τις λίγες εξωαιγαιακές περιοχές στις οποίες έχουν βρεθεί ικανοποιητικές ποσότητες καμαραϊκής κεραμικής. Παράλληλα, δίνεται η δυνατότητα στους μαθητές να κατανοήσουν τη λειτουργία της Γραμμικής Β και να δουν συγχρόνως τον τρόπο ζύγισης των προϊόντων (εικ. 2)
Minoan Stathma
Εικόνα 2. Μολύβδινα σταθμά
(Αρχείο ΑΜΗ)
μέσα από υπολογισμούς που προκύπτουν από την «ανάγνωση» των πινακίδων της. Στη συνέχεια γίνεται «χρήση» πρώτων υλών για την κατασκευή κοσμημάτων και παράθεση πληροφοριών που ενημερώνουν και επεξηγούν τα σχετικά τόσο με τη μινωική κοσμηματοτεχνία όσο και με τα χρησιμοποιούμενα υλικά, αρκετά από τα οποία εισάγονταν από την Αίγυπτο. Παρουσιάζονται, επίσης, ορισμένα από τα πολυτελή αιγυπτιακά αντικείμενα του τάφου των Ισοπάτων, ένα οικοδόμημα με σαφείς φαραωνικές επιρροές τόσο στην αρχιτεκτονική όσο και στα κτερίσματά του, σε τέτοιο βαθμό ώστε να εικάζεται η καταγωγή του νεκρού του τάφου από τη χώρα του Νείλου.

Δεύτερος σταθμός: Ακρωτήρι Σαντορίνης
Ένας άλλος σταθμός του ταξιδιού είναι το Ακρωτήρι στη Σαντορίνη. Ακολουθούν οι δραστηριότητες με τα ειδώλια κυκλαδικού τύπου, που εντάσσονται χρονικά στην Πρώιμη Εποχή του Χαλκού.
Figurine Fourni
Εικόνα 3. Ειδώλιο Κυκλαδικού
τύπου από το Φουρνί (Αρχείο ΑΜΗ)
Ήταν αντικείμενα που προέρχονταν κυρίως από ταφικά σύνολα και φτιαγμένα σχεδόν αποκλειστικά από μάρμαρο.

Τα κρητικά παραδείγματα αποτελούσαν παραλλαγή των τύπων που εμφανίστηκαν στις Κυκλάδες (εικ. 3), γεγονός που επιτρέπει στους αρχαιολόγους να συνάγουν ασφαλέστερα συμπεράσματα για τη χρήση και την εν γένει παρουσία τους.

Οι επαφές Κρήτης-Κυκλάδων δεν περιορίζονται μόνο στην παρουσία των κυκλαδικού τύπου ειδωλίων. Κατά τη Μέση και την Ύστερη Εποχή του Χαλκού, η κρητική επιρροή στις Κυκλάδες θα είναι τέτοια, ώστε ιδίως στην περίπτωση του Ακρωτηρίου να γίνεται λόγος για συγκροτημένη μινωική πόλη.

Τρίτος σταθμός: Κύπρος
Bronze Talanto
Εικόνα 4. Χάλκινο τάλαντο από την
Αγ. Τρίαδα (Αρχείο ΑΜΗ)
Η Κύπρος είναι ένας ακόμη σταθμός όπου θα δέσει το πλοίο. Οι δραστηριότητες που ακολουθούν θα περιστραφούν γύρω από το χαλκό, το πιο γνωστό εξαγώγιμο προϊόν του νησιού κατά την προϊστορική περίοδο. Η εκμετάλλευση του πολύτιμου αυτού μετάλλου είχε ξεκινήσει σε πολύ πρώιμους χρόνους από τους Κυπρίους. Τα αρχαία ορυχεία χαλκού καθώς και οι σκωρίες (κατάλοιπα της κατεργασίας του μετάλλου) είναι ορατά έως σήμερα και αποτελούν αντικείμενα μελέτης από τους επιστήμονες.

Ιδιαίτερη μνεία γίνεται για τα χάλκινα τάλαντα (εικ. 4), ένα από τα κυριότερα είδη ανταλλαγής στη Μεσόγειο κατά την εποχή εκείνη. Η διασπορά τους είναι ευρεία και αποτελεί απτή απόδειξη της χρήσης τους από τους πολιτισμούς της δεύτερης χιλιετίας π.Χ.
     Η διαδραστική περιήγηση στην Κρήτη των ιστορικών χρόνων ξεκινά από γλυπτά της πρώιμης αρχαϊκής και ρωμαϊκής εποχής. Στόχος των δραστηριοτήτων είναι η κατανόηση του ιστορικού, θρησκευτικού και καλλιτεχνικού περιβάλλοντος στο οποίο τα εξεταζόμενα εκθέματα εγγράφονται. Μέσω της ζωφόρου του Πρινιά, για παράδειγμα, αναδεικνύεται ο ρόλος της τάξης των ιππέων στο πλαίσιο της πρώιμης πόλης-κράτους (εικ. 5).

Prinias Frieze
Εικόνα 5. Λεπτομέρεια από τη ζωφόρο του Πρινιά (Αρχείο ΑΜΗ)

     Η τελευταία, από άποψη γεωγραφική, διαμορφωνόταν συνήθως σε ένα χώρο, τειχισμένο τις περισσότερες φορές, που ονομαζόταν πόλις ή άστυ, και σε μια ευρύτερη περιοχή γύρω απ' αυτόν, την ύπαιθρο χώρα. Από άποψη οργανωτική, ορισμένοι κάτοικοι της πόλης-κράτους, ανάλογα με το πολίτευμα, συμμετείχαν στη διαχείριση των κοινών και ελάμβαναν μικρότερο ή μεγαλύτερο μέρος στη λήψη των αποφάσεων. Οι ιππείς συνιστούσαν μια από τις πλέον σημαίνουσες και εύπορες κοινωνικές τάξεις των πόλεων της αρχαϊκής εποχής, γεγονός που καθρεπτίζεται στα πλούσια αφιερώματα που ανέθεταν στα ιερά των πόλεών τους.

     Αντιστοίχως, η αναφορά σε γλυπτά της ρωμαϊκής εποχής θίγει εμμέσως τις εντεινόμενες επαφές μεταξύ Κρήτης-Αιγύπτου κατά την ίδια περίοδο, όταν η πόλη της Γόρτυνας υπήρξε πρωτεύουσα της επαρχίας Κρήτης-Κυρηναϊκής. Στη συγκεκριμένη πόλη ιδρύθηκε, μάλιστα, ναός αφιερωμένος στους Αιγυπτίους Θεούς, στο κεντρικό κλίτος του οποίου δέσποζαν τα αγάλματα της Ίσιδας και του Σάραπη. Επιμέρους στοιχεία της εικονογραφίας αυτών των θεοτήτων, όπως το σείστρο1 για την Ίσιδα (εικ. 6) ή ο μόδιος2 για τον Σάραπη (εικ. 7),επισημαίνονται ως χαρακτηριστικά στοιχεία διαφοροποίησης των αιγυπτιακών θεοτήτων από αντίστοιχες ελληνικές.

Isida Sculpture Sarapi Sculpture
Εικόνα 6. Λεπτομέρεια γλυπτού από Γόρτυνα (Αρχείο ΑΜΗ) Εικόνα 7. Λεπτομέρεια Σάραπη από Γόρτυνα με μόδιο (Αρχείο ΑΜΗ)

     Ακολούθως, γίνεται αναφορά σε εμπορικές σχέσεις και ανταλλαγές ανά τους αιώνες, αλλά και σε ζητήματα γραφής, λατρείας και τέχνης. Πιο συγκεκριμένα, θίγεται το θέμα της φοινικικής γραφής, προκειμένου να υποδηλωθεί η υιοθέτηση των σημείων του φοινικικού αλφαβήτου για τη διαμόρφωση του ελληνικού αλφαβητικού συστήματος γραφής (τέλη9ου αι.π.Χ). Η ομοιότητα των γραμμάτων, η σειρά και τα ονόματά τους πιστοποιούν τον παραπάνω συσχετισμό, με τη διαφορά ότι στο ελληνικό αλφάβητο αποτυπώθηκαν όλοι οι φθόγγοι (φωνήεντα και σύμφωνα) και όχι μόνο τα σύμφωνα, όπως συνέβαινε στο φοινικικό.

Bes Figurine
Εικόνα 8. Ειδώλιο του θεού Bes
(Αρχείο ΑΜΗ)
Στη συνέχεια, διαπιστώνονται συνάφειες στο επίπεδο της λατρείας με την Αίγυπτο, βάσει της ανάθεσης αιγυπτιακών ειδωλίων σε κρητικά ιερά σε πρώιμους -και όχι μόνο- χρόνους. Τα αγαλμάτια από την Αίγυπτο είχαν αποτροπαϊκή σημασία (θεωρείτο πως προστάτευαν τον κάτοχό τους από την κακοτυχία, την ασθένεια ή το θάνατο), ερμηνεία που αποτυπώνεται εικαστικά στη δύσμορφη όψη και τα γκροτέσκα ανατομικά χαρακτηριστικά του θεού Bes (εικ. 8).

     Συνάμα, αναδεικνύεται η στυλιστική συνάφεια τεχνουργημάτων που εισήχθησαν ή παρήχθησαν στην Κρήτη με αντίστοιχα της Ανατολής, προκειμένου να επισημανθεί το εύρος και η πολυπλοκότητα των πολιτισμικών επαφών στην ανατολική Μεσόγειο. Στην περίπτωση των χάλκινων αναθηματικών ασπίδων του Ιδαίου Άντρου (8ος-7ος π.Χ. αιώνας) αξίζει να σημειωθεί πως τα άφθονα ανατολίζοντα θέματα της ανάγλυφης διακόσμησης δεν υποδηλώνουν απαραίτητα την εισαγωγή τους από περιοχές εκτός Κρήτης, μιας και εξίσου πιθανή είναι η κατασκευή τους στο ίδιο το νησί από μετανάστες ανατολίτες τεχνίτες ή επιχώριους μαθητές τους (εικ. 9).

Ideon Andron
Εικόνα 9. «Τύμπανο» Ιδαίου Άντρου
(Αρχείο ΑΜΗ)
Παράλληλα υπογραμμίζονται αλληλεπιδράσεις μεταξύ των εργαστηρίων της κυρίως Ελλάδος, των Κυκλάδων και της Κύπρου με αντίστοιχα της Κρήτης, τόσο στο επίπεδο των τεχνοτροπικών μιμήσεων, όσο και στο πεδίο των μεταπλάσεων ή επανερμηνειών. Ιδιαίτερη μνεία γίνεται στο δαιδαλικό ρυθμό, ανατολίζουσα τεχνοτροπία του 7ου π.Χ. αιώνα που έλαβε το όνομά της από τον μυθικό τεχνίτη Δαίδαλο. Σύμφωνα με την παράδοση, τούτος υπήρξε ο πρώτος καλλιτέχνης του οποίου τα πλαστικά δημιουργήματα διακρίνονταν για τα φυσιοκρατικά χαρακτηριστικά τους.3 Σε κάθε περίπτωση, ο τρόπος απόδοσης του προσώπου (πρβλ. αμυγδαλωτά μάτια, τριγωνικό ή τραπεζιόσχημο περίγραμμα, κόμμωση με μορφή άκαμπτης κλιμακωτής περούκας), η στάση του σώματος ή στοιχεία της ενδυμασίας των δαιδαλικών δημιουργιών μαρτυρούν έντονες και διαρκείς επαφές με την τέχνη της Αιγύπτου και της Εγγύς Ανατολής (εικ. 10).

Figurine Gortyna
Εικόνα 10. Πήλινο δαιδαλικό ειδώλιο
από τη Γόρτυνα (Αρχείο ΑΜΗ)
Ορισμένες δραστηριότητες αναφέρονται λεπτομερέστερα σε ζητήματα άμεσων εμπορικών επαφών, θίγοντας ζητήματα εισηγμένων πρώτων υλών, τεχνικών κατασκευής και εξωτικών αντικειμένων κύρους. Ξεχωριστή μνεία γίνεται στο ρόλο των οξυπύθμενων αμφορέων ως βασικών δοχείων μεταφοράς υγρών και στερεών αγαθών (εικ. 11). Πιο συγκεκριμένα, επισημαίνεται η ιδιαιτερότητα του σχήματός τους, με την οξεία απόληξη για βάση και το αρκετά ογκώδες σώμα, που εξυπηρετούσε την αρτιότερη στοίχιση και το ασφαλέστερο στοίβαγμά τους στο κύτος του πλοίου. Το συγκεκριμένο πλεονέκτημα απέτρεπε, κατά το δυνατόν, το ενδεχόμενο μετατόπισης του φορτίου κατά τον πλου, που αποτελούσε μία από τις βασικές αιτίες πρόκλησης ναυτικών ατυχημάτων και ναυαγίων στην αρχαιότητα. Η περιοχή προέλευσης αρκετών από τους εν λόγω αμφορείς αποκαλύπτεται συνήθως από το σχήμα, τα σφραγίσματα των λαβών ή τον πηλό τους.

Depthy Amphora
Εικόνα 11. Οξυπύθμενος
αμφορέας(Αρχείο ΑΜΗ)
Η εύρεση παναθηναϊκών αμφορέων (εικ. 12) σε τάφο της Πραισού αποτελεί αφορμή μνείας στο περίφημο βραβείο των Παναθηναίων, εορτής της πόλεως των Αθηνών που ήταν αφιερωμένη στην προστάτιδα θεά της. Οι παναθηναϊκοί αμφορείς, γεμάτοι με λάδι από τις ιερές ελιές της Αθηνάς, δίνονταν ως έπαθλο στους νικητές των αθλητικών αγώνων (π.χ. δρόμος, οπλιτοδρομία, πένταθλον, πάλη, πυγμή, παγκράτιον) που πραγματοποιούνταν στο πλαίσιο της εορτής. Η διακόσμησή τους ακολουθεί την ίδια παράδοση για αιώνες και συνίσταται στην απεικόνιση της προμάχου θεάς στην κύρια όψη, και του αγωνίσματος, του οποίου αποτελούσαν το έπαθλο, στην δευτερεύουσα. Οι αμφορείς που φυλάσσονται στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ηρακλείου υποδηλώνουν πιθανώς νίκη του ιδίου του «ενοίκου» του τάφου στα Παναθήναια.



Praisos Amphora
Εικόνα 12. Όψεις των Παναθηναϊκών αμφορέων της Πραισού (Αρχείο ΑΜΗ)


1 Το σείστρο ήταν αιγυπτιακό μουσικό όργανο που χρησιμοποιείτο σε λατρευτικές πράξεις ήδη από την εποχή του Νέου Βασιλείου (1550-1070 π.Χ)
2 Μόδιος ονομαζόταν το κάλυμμα κεφαλής του Σάραπη, το οποίο απομιμείτο κάλαθο που χρησίμευε ως μονάδα μέτρησης σιτηρών στην αρχαία Αίγυπτο
3 Πρβλ. ενδεικτικά το σχόλιο του Διοδώρου Σικελιώτη (IV, 76.2) «Κατὰ δὲ τὴν τῶν ἀγαλμάτων κατασκευὴν τοσοῦτο τῶν ἁπάντων ἀνθρώπων διήνεγκεν ὥστε τοὺς μεταγενεστέρους μυθολογῆσαι περὶ αὐτοῦ διότι τὰ κατασκευαζόμενα τῶν ἀγαλμάτων ὁμοιότατα τοῖς ἐμψύχοις ὑπάρχει·»




"Βιωματικά πολιτισμικά περιβάλλοντα", Ε.Π. Εκπαίδευση και Δια Βίου Μάθηση, άξονας προτεραιότητας "01 - Αναβάθμιση της ποιότητας της εκπαίδευσης και προώθηση της κοινωνικής ενσωμάτωσης στις 8 Περιφέρειες Σύγκλισης", MIS 453694
Ανάπτυξη ιστοχώρου με ανοικτές τεχνολογίες, Εργαστήριο Πολυμέσων και Περιεχομένου, Τμήμα Μηχανικών Πληροφορικής, Τεχνολογικό Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Κρήτης, Ηράκλειο Κρήτης