Αντικείμενα των tablets: Η ιστορία του Μηνά, του μικρού πρωταγωνιστή του προγράμματος, διαδραματίζεται την εποχή των ανακτόρων στην Κρήτη μετά την αρχή της δεύτερης χιλιετίας π.Χ. Σκοπός του προγράμματος είναι η εξοικείωση των παιδιών με τους χώρους και τις λειτουργίες ενός ανακτορικού συγκροτήματος, καθώς και μια γνωριμία με τα αντικείμενα που βρέθηκαν στην ανασκαφή του. Για την εφαρμογή έχει επιλεγεί ένα «φανταστικό» ανάκτορο, το οποίο ωστόσο αντλεί τα κύρια χαρακτηριστικά του από το ανάκτορο της Κνωσού (εικ. 1).

Knossos Palace
Εικόνα 1. Το ανάκτορο της Κνωσού από Β., Σακελλαράκης Γ. και Σαπουνά Σακελλαράκη Ε., 2010, Κνωσός, Στο κατώφλι του ευρωπαϊκού πολιτισμού, σ.54

     Ο Μηνάς ξεκινά από το σπίτι του, τη γειτονιά του, που βρίσκεται σε κάποια απόσταση από το ανάκτορο. Τα παραδείγματα που χρησιμοποιούνται στις δραστηριότητες δίνουν μια καλή εικόνα της μινωικής οικιστικής αρχιτεκτονικής, η οποία συχνά παραβλέπεται λόγω του ενδιαφέροντος για την ανακτορική αρχιτεκτονική. Ωστόσο, τα διαθέσιμα στοιχεία από τις ανασκαφές επιτρέπουν στους επιστήμονες να ανασυνθέσουν πολλά από τα χαρακτηριστικά της. Παράλληλα, ομοιώματα οικιών, όπως ο οικίσκος των Αρχανών (εικ. 2) και το μωσαϊκό της πόλης, συμπληρώνουν την εικόνα και δίνουν πληροφορίες τόσο για τα επιμέρους εξωτερικά χαρακτηριστικά των σπιτιών (πόρτες, παράθυρα, τρόπο δόμησης) όσο και για αρχιτεκτονικά στοιχεία όπως η ύπαρξη ορόφου ή μπαλκονιού.

Arhanes House
Εικόνα 2. Ομοίωμα οικίας από τις Αρχάνες (Αρχείο ΑΜΗ)

     Στη συνέχεια, η δράση μεταφέρεται στο ανάκτορο. Ο όρος χρησιμοποιείται για να ορίσει οικοδομικά συγκροτήματα που φαίνεται ότι αποτελούσαν κέντρα πολιτικής, διοικητικής και θρησκευτικής εξουσίας, μολονότι δεν έχουν σε μεγάλο βαθμό διασαφηνιστεί οι λειτουργίες που επιτελούσαν. Αρχιτεκτονικά προσδιορίζεται κυρίως από μια κεντρική αυλή, περιμετρικά της οποίας αναπτύσσονται οικοδομικές μονάδες με συγκεκριμένα χαρακτηριστικά (αποθήκες, εργαστήρια, χώροι διαμονής κ.α.). Άλλα αρχιτεκτονικά στοιχεία του είναι τα πολύθυρα, η επιμελημένη τοιχοποιία και η δυτική αυλή. Τα παιδιά εντοπίζουν κάποια από τα μέρη του και με όχημα τις ψηφιακές τεχνολογίες «μεταφέρονται» στο χώρο. Μέσα από συνοπτικές πληροφορίες δίνεται μια εικόνα της αρχιτεκτονικής πολυπλοκότητας του ανακτόρου της Κνωσού που δημιουργεί την αίσθηση του λαβυρίνθου, παραπέμποντας στον μύθο του Μινώταυρου.
     Μέσα από τις δραστηριότητες του εκπαιδευτικού προγράμματος θα γνωρίσουν πτυχές της μινωικής κεραμικής, παρατηρώντας τα αγγεία του φυτικού και του θαλάσσιου ρυθμού. Οι Μινωίτες αγγειοπλάστες παρήγαγαν μεγάλης ποικιλίας τέχνεργα ήδη από την προανακτορική εποχή. Χαρακτηριστικότεροι είναι οι ρυθμοί Πύργου, Βασιλικής και Αγ. Ονουφρίου, ενώ κατά την ανακτορική περίοδο παράγονται, εκτός των άλλων, αγγεία καμαραϊκού, φυτικού, θαλάσσιου και ανακτορικού ρυθμού. Η ποικιλία σχημάτων και ρυθμών κατατάσσει χωρίς αμφιβολία τη μινωική κεραμική στην πρωτοπορία των επιτευγμάτων του προϊστορικού πολιτισμού της Κρήτης.
     Η δραστηριότητα που ακολουθεί δίνει τη δυνατότητα στους μαθητές να συνειδητοποιήσουν πόσο διαφορετικές ήταν οι διατροφικές συνήθειες στη μινωική Κρήτη σε σχέση με το σήμερα.
     Παράλληλα, θα έρθουν σε επαφή και με κάποιες από τις πιο εντυπωσιακές μινωικές τοιχογραφίες, που απεικονίζουν σκηνές σχετικές με τελετουργίες και συναθροίσεις των Μινωιτών (εικ. 3). Τότε, οι κάτοικοι της Κρήτης συναθροίζονταν για λόγους που σχετίζονταν συχνά με τη λατρεία, όπως φαίνεται και από τα αρχαιολογικά δεδομένα. Τόποι συνάθροισης για λατρευτικούς σκοπούς ήταν ορισμένα σπήλαια και τα ιερά κορυφής, ενώ τα ανάκτορα διέθεταν ανοικτούς χώρους που εξυπηρετούσαν πρακτικές σχετιζόμενες με τη λατρεία και τις τελετές που τη συνόδευαν (χορό, αθλήματα κλπ). Οι τοιχογραφίες με τον τρόπο που παρουσιάζονται δίνουν τη δυνατότητα στους μαθητές να γνωρίσουν το αγώνισμα των ταυροκαθαψίων και τις χρωματικές συμβάσεις που επικρατούσαν, αναπτύσσοντας παράλληλα τις δημιουργικές τους ικανότητες.

Holy Grove
Εικόνα 3. Η τοιχογραφία του "Ιερού Άλσους" (Αρχείο ΑΜΗ)


     Αντικείμενα των οθονών αφής: Το ανάκτορο στο οποίο αναφερόμαστε είναι η Κνωσός την εποχή της μεγαλύτερης ακμής της (μέσα 2ης χιλιετίας π.Χ.). Οι δραστηριότητες λαμβάνουν χώρα σε συγκεκριμένους χώρους του ανακτόρου, δίνοντας τη δυνατότητα στους μαθητές να περιηγηθούν εικονικά σε αυτούς και να ανακαλύψουν τις λειτουργίες που εξυπηρετούσαν. Στο συγκεκριμένο πρόγραμμα δεν υπάρχει κάποιος ήρωας που καθοδηγεί τους μαθητές, αλλά γίνονται οι ίδιοι πρωταγωνιστές.
     Η περιήγηση ξεκινά με εικόνα του ανακτόρου της Κνωσού και του περιβάλλοντα χώρου του όπως φαίνεται από ψηλά. Αξίζει να σημειωθεί ότι η Κνωσός και το τοπίο γύρω της στη μινωική περίοδο διέφερε αισθητά από την εικόνα που αντικρίζει κανείς σήμερα. Τότε ήταν ορατός ο λόφος πάνω στον οποίο είχε οικοδομηθεί το ανάκτορο, η πόλη που το περιέβαλλε, ενώ ο ποταμός Καίρατος είχε περισσότερο νερό και ήταν ενδεχομένως πλωτός.
     Ακολουθεί η δραστηριότητα με την κρητική ιερογλυφική γραφή (εικ. 1), η οποία δίνει τη δυνατότητα στους μαθητές να αντιληφθούν τη χρήση και να κατανοήσουν τη λειτουργία της. Πρόκειται για ένα είδος εικονιστικής γραφής που αναπτύχθηκε στην Κρήτη κατά το α΄μισό της δεύτερης χιλιετίας π.Χ. Ο Έβανς την ονόμασε «ιερογλυφική» επειδή θεωρούσε ότι επηρεάστηκε από την αντίστοιχη αιγυπτιακή. Φαίνεται ωστόσο ότι είναι μια γραφή που γεννήθηκε στην Κρήτη χωρίς εξωτερικές επιδράσεις. Θεωρείται ότι τα κείμενά της ήταν στην πλειονότητά τους ιερατικού χαρακτήρα και δεν έχει αποκρυπτογραφηθεί ακόμα.

Malia Stamp
Εικόνα 1. Σφραγίδα από Μάλια με επιγραφή σε κρητική ιερογλυφική (Αρχείο ΑΜΗ)

     Στη συνέχεια οι μαθητές κατευθύνονται στις δυτικές αποθήκες, όπου έρχονται σε επαφή με τη Γραμμική Β΄ με σκοπό την κατανόηση του βασικού τρόπου λειτουργίας της. Είναι η γραφή (εικ. 2) που αποδεδειγμένα αποδίδει την πρωιμότερη μορφή της ελληνικής γλώσσας. Διαμορφώθηκε από τους Μυκηναίους, αφού υιοθέτησαν το προγενέστερο σύστημα γραφής των Μινωιτών, τη Γραμμική Α΄, και το προσάρμοσαν στις ανάγκες τους. Η Γραμμική Β΄ είναι σε χρήση περίπου από τον 15ο αι. π.Χ. εώς το τέλος της μυκηναϊκής εποχής, τον 12ο αι π.Χ. Εξυπηρετούσε κυρίως τις λογιστικές ανάγκες των μυκηναϊκών ανακτόρων και συνεπώς έπαψε να χρησιμοποιείται με την κατάρρευσή τους. Αποκρυπτογραφήθηκε το 1952 από τον Άγγλο αρχιτέκτονα Michael Ventris. Αυτή η γραφή αποτελείται από ιδεογράμματα και συλλαβογράμματα, δηλαδή σύμβολα που αντιπροσωπεύουν λέξεις και σημεία που αντιστοιχούν σε συλλαβές. Τα περισσότερα κείμενα Γραμμικής Β΄ που έχουν ανακαλυφθεί μέχρι σήμερα, είχαν χαραχθεί σε πινακίδες από ωμό πηλό. Η πυρκαγιά που ξέσπασε στα ανάκτορα όπου βρέθηκαν, τις έψησε τυχαία και έτσι διατηρήθηκαν ως τις μέρες μας.

Linear B
Εικόνα 2. Πινακίδα από Κνωσό με επιγραφή σε Γραμμική Β' (Αρχείο ΑΜΗ)

     Με την ολοκλήρωση των σχετικών με τη γραφή δραστηριοτήτων οι μαθητές κατευθύνονται εικονικά προς τα εργαστήρια στη ΒΑ πλευρά. Εκεί, ξεδιπλώνονται μπροστά τους τα μυστικά της μινωικής κεραμικής, καθώς έχουν την ευκαιρία να γνωρίσουν τους βασικούς κεραμικούς ρυθμούς, τα μοτίβα και τα αγγεία πολυτελείας και καθημερινής χρήσης. Οι Μινωίτες αγγειοπλάστες παρήγαγαν μεγάλης ποικιλίας τέχνεργα ήδη από την προανακτορική εποχή. Χαρακτηριστικότεροι είναι οι ρυθμοί Πύργου, Βασιλικής και Αγ. Ονουφρίου, ενώ κατά την ανακτορική περίοδο παράγονται, εκτός των άλλων, αγγεία καμαραϊκού, φυτικού, θαλάσσιου και ανακτορικού ρυθμού. Η ποικιλία σχημάτων και ρυθμών κατατάσσει χωρίς αμφιβολία τη μινωική κεραμική στην πρωτοπορία των επιτευγμάτων του προϊστορικού πολιτισμού της Κρήτης.
     Κατόπιν οι μαθητές καλούνται να ξεκλειδώσουν την πόρτα που θα τους οδηγήσει στην κεντρική αυλή. Το μέσο για να επιτευχθεί αυτός ο σκοπός είναι οι δραστηριότητες που σχετίζονται με τη μινωική σφραγιδογλυφία, ξεκινώντας με τα σφραγιστικά δακτυλίδια (εικ. 3), χρυσά κατά κύριο λόγο με σφραγιστική παράσταση στη σφενδόνη τους. Οι κάτοχοι τους ήταν εξέχοντα πρόσωπα, όπως φανερώνει τόσο το υλικό κατασκευής τους όσο και η ποιότητα των παραστάσεων. Το μικρό μέγεθος του δακτυλίου αποκαλύπτει ότι δεν χρησιμοποιούνταν ως κοινά δακτυλίδια, αλλά λειτουργούσαν ως σφραγίδες και ως αντικείμενα κύρους.
     

Minoa's Ring
Εικόνα 3. Το δακτυλίδι του Μίνωα (Αρχείο ΑΜΗ)

     Ακολουθεί η δραστηριότητα με τις σφραγίδες, που ήταν αντικείμενα κατασκευασμένα από διάφορους τύπους λίθων και οστών. Τις χρησιμοποιούσαν προκειμένου να σφραγίσουν κάτι (γεγονός που δείχνει έλεγχο και ιεραρχικά δομημένη κοινωνία) ή ήταν αντικείμενα κύρους. Βρίσκονται σε τάφους και οικισμούς και οι παραστάσεις τους παρέχουν πολύτιμες πληροφορίες για διάφορα θέματα της μινωικής αρχαιολογίας (πχ. ζώα, φανταστικές μορφές, σκηνές πολέμου και κυνηγιού κλπ).
     Οι δραστηριότητες αυτής της ενότητας ολοκληρώνονται με τα σφραγίσματα. Πρόκειται για τα αποτυπώματα των σφραγίδων σε πηλό. Έχουν σωθεί χιλιάδες σε ολόκληρη την Κρήτη, από τους προανακτορικούς χρόνους ήδη, και οι παραστάσεις τους αποτελούν μια πολύ σημαντική πηγή πληροφοριών για την εξεταζόμενη περίοδο.
     Με το πέρας των δοκιμασιών που προηγήθηκαν ανοίγει η πόρτα της κεντρικής αυλής. Στην τελευταία δραστηριότητα οι μαθητές ακολουθώντας τα λόγια του Ν. Καζαντζάκη αποκαθιστούν την παράσταση του αγγείου των θεριστών.




"Βιωματικά πολιτισμικά περιβάλλοντα", Ε.Π. Εκπαίδευση και Δια Βίου Μάθηση, άξονας προτεραιότητας "01 - Αναβάθμιση της ποιότητας της εκπαίδευσης και προώθηση της κοινωνικής ενσωμάτωσης στις 8 Περιφέρειες Σύγκλισης", MIS 453694
Ανάπτυξη ιστοχώρου με ανοικτές τεχνολογίες, Εργαστήριο Πολυμέσων και Περιεχομένου, Τμήμα Μηχανικών Πληροφορικής, Τεχνολογικό Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Κρήτης, Ηράκλειο Κρήτης